+48 25 682 45 46

agro-farm@o2.pl

Najwyższa jakość!
 

O węzie pszczelej


Węza pszczela została wynaleziona przez niemieckiego pszczelarza Johannes’a Mehring’a w 1857 r., niedługo po tym jak Langstroth skonstułował pierwszy ul w 1851 r. Mehring swoją węzę pszczelą wytwarzał na drewnianej prasie, w której to były wyżłobione wypukłości na wzór zaczątków komórek pszczelich. Węza w formie jaką znamy dzisiaj została wynaleziona przez amerykańskiego pszczelarza Samuel’a Wagner’a. On również jako pierwszy wymyślił rolki do grawerowania węzy pszczelej. Niewątpliwie, węza pszczela jest jedną z najważniejszych inwencji we współczesnym pszczelarstwie.

Węza jest prostokątną płytką z wosku pszczelego (szablonem) z wytłoczonymi w nim sześciokątnymi kształtami komórek plastra pszczelego. Szablon ten umieszcza się w ramce i na nim pszczoły mogą budować plaster miodu. Zabudowę na węzie pszczelej ma wiele zalet nad narutalną zabudową, mianowicie:

  • pszczoły budują plaster miodu o wiele szybciej, a w konsekwencji zużywają mniej energii na zabudowę węzy, a więcej na samą produkcję miodu
  • liczba komórek trutowych jest mniejsza, co zmniejsza samą ilość trutni w ulu
  • komórki mają grubsze dna, a tym samym zabudowa jest mocniejsza i może wytrzymać wpływ ciepła oraz odwirowywania miodu

Cechy organoleptyczne

Cecha Wymaganie
Barwa jasnożółta do ciemnożółtej z odcieniem białym lub pomarańczowym, jednolita, bez plam i przebarwień
Zapach swoisty, woskowy
Powierzchnia sucha, niepofałdowana, bez uszkodzeń i zanieczyszczeń mechanicznych
Kształt prostokątny, o brzegach równo obciętych
Ułożenie den komórek dno komórki powinno być sześciokątem foremnym, składającym się z trzech jednakowych rombów; dna komórek powinny być wklęsłe, a z odwrotnej strony powinny stanowić jednocześnie części den trzech innych komórek; wklęsłe załamania styku trzech rombów dna komórkowego powinny się znajdować dokładnie naprzeciw ścian komórek po drugiej stronie plastra

Węza pszczela powinna być wyrabiana tylko z I klasy wosku pszczelego. Cechami dyskwalifikującymi węzę pszczelą są:

  • niewłaściwe odciśnięcie lub rozciągnięcie komórek
  • zanieczyszczenia i uszkodzenia mechaniczne
  • pofałdowanie arkuszy
  • obecność na powierzchni szarych lub białych plam ļędących pozostałościami po płynie rozluźniającym
  • przycięcie arkuszy nie pod kątem prostym
  • obecność obcych zapachów (wszsystkich innych zapachów oprócz zapachu miodu)
  • użycie do produkcji węzy pszczelej innych materiałów niż wosk pszczeli

Ze względu na dość niską cenę a także łatwy dostęp na rynku, substancją najczęściej używaną do zafałoszowania wosku pszczelego jest parafina. Takie zafałszowanie można w znakomitej większości przypadków zdiagnozować poprzez badanie cech organoleptycznych wosku. Intensywne ugniatanie wosku pszczelego spowoduje zmianę jego barwy na kolor biały.

Innym problemem który jest cechą słabej jakości węzy jest jej falowanie po włożeniu do ula pszczelego. Przyczyną takiego „firankowania“ węzy jest najczęściej duża zawartość propolisu w węzie. Propolis ma niższą temperaturę topnienia niż wosk, zatem to wyjaśnia dlaczego węza się wygina wraz ze wzrostem temperatury. Inną przyczyną odkształcania się węzy może być zafałszowanie jej obcymi substancjami np. wspomnianą parafiną.

Wosk który jst używany do produkcji węzy musi być koniecznie wolny od przetrwalników bakterii które wywołują zgnilec złośliwy, kiślicę, a także zarodników chorób grzybowych. Z tego powodu wosk pszczeli przed produkcją węzy obligatoryjnie musi być przynajmniej odkażany w temperaturze 120°C na czas minimum 30 min. Większą pewność co do sterylności wosku pszczelego daje sterylizacja wosku w autoklawie. Wtedy mamy 100% pewność, że wosk jest wolny od wszelkich bakterii i przetrwalników.

W ostatnim czasie coraz większym problemem staje się obecność w węzie pszczelej związków chmicznych które to są substancjami czynnymi preparatów antywarrotycznych. Z uwagi na to, że są to substancje rozpuszczalne w tłuszczach, bardzo łatwo przenikają do plastrów węzy pszczelej. Trzeba również zwrócić uwagę na fakt, że takie substancje długo sa aktywne, gdyż ich rozkład przebiega wiele lat. Jest to bardzo duży problem, ponieważ obecność takich substancji w węzie, a później w plastrach, skutkuje tym że pasożyt uodparnia się na środki lecznicze. Kolejną konsekwencją jest to, że środki te przenikają z plastrów do miodu.

Można wyróżnić trzy najczęściej stosowane metody produkowania węzy pszczelej:

1) Walcowanie węzy na zimno. Odbywa się to na dwa sposoby:

  • Z użyciem dwóch par walców

Pierwszym jest przeciskanie wosku, który został uprzednio odlany, przez dwa walce. Pierwsza para walców jest gładka, natomiast druga – grawerowana. Pod drugim przepuszczeniu wosku przez walce, odbija się na nich odpowiedni wzór komórek.

  • Metoda z użyciem tylko grawerowanych walców

Druga metoda różni się od poprzedniej tym, że nie wykorzystuje się w niej gładkich walców. W pierwszej kolejności odlewa się tafle woskowe i zostawia do ostygnięcia. Ponieważ wosk zastyga powoli, wytwarzają się w nim wytrzymałe łańcuchy kryształów o igiełkowej strukturze. Dopiero w kolejnym etapie wykorzystuje się walce gładkie, które nadają taflom odpowiednią grubość, taką samą na całej długości.

Gdy już mamy gładki pas wosku o właściwej grubości, poddajemy go grawerowaniu na walcach. W tym etapie dochodzi do zmiany struktury układu kryształów wosku – przemieszczają się one w taki sposób, że węza jest wytrzymała i mniej kruszy się, w porównaniu do węzy otrzymywanej w standardowy sposób. Używając tę metodę, można zwiększyć ilość arkuszy otrzymywanych z tej samej masy wosku. Taka węza jest wytrzymała – wtapianie jej w ramkę czy też trzymanie w dłoniach – nie prowadzi do jej zniszczenia. Walcowanie na zimno wpływa na wewnętrzną strukturę wosku – jest on znacznie bardziej wytrzymały.  Podobna metoda produkcji jest stosowana podczas walcowania stali na zimno, która to prowadzi do powstania bardzo wytrzymałego produktu końcowego.

2) Odlewanie węzy przy użyciu prasy

Alternatywną metodą jest rozgrzanie wosku do temperatury około 85 stopni Celsjusza i następnie wylanie go na formę wykonaną z tworzywa sztucznego (zwykle sylikonu). Jeśli zastosujemy tę metodę, węza, którą otrzymamy będzie grubsza, co wpłynie na jej lepszą akceptację przez pszczoły. Pszczoły zaczynają wyciągać wosk z podanej węzy i używają go w dalszych częściach plastra.

Minusem tej metody jest konieczność zastosowanie do niej sezonowanego wosku. Podczas podgrzewania wosku, należy zwracać uwagę na odpowiednią temperaturę tuż przed wlaniem go do formy. Po wylaniu do formy, wosk będzie powoli stygł, co pozwoli na uzyskanie prawidłowej struktury jego łańcuchów i rozrostu struktury igiełkowej.

Węza powstała w tym procesie nie ma tak dobrych właściwości mechanicznych w przeliczeniu na grubość jak ta, która powstaje w procesie walcowania na zimno (chociaż podwyższona grubość węzy odlewanej znacznie niweluje jej niedostatki w strukturze igiełkowatych łańcuchów). Ze względu na większą grubość ramek, nie stanowi to dużego problemu. Wybierając tę metodę, należy zwrócić uwagę na to, że nie jest ona tak wydajna – z jednego kilograma wosku uzyskamy mniej arkuszy, niż w metodzie walcowania.

Metoda wylewania ciepłego wosku wymaga doświadczenia i wyczucia czasu. Gdy praska zostanie otworzona za szybko, arkusz zniszczy się, bo będzie jeszcze zbyt miękki. Nie można także zbyt długo zwlekać z otworzeniem ramki, gdyż arkusz węzy jest już tak twardy, że prawdopodobnie dojdzie do jego popękania.

3) Walcowanie węzy na gorąco

Podczas tworzenia węzy w taki sposób, płynny wosk jest wylewany na grawerowane, kręcące się walce. W tej metodzie pomija się etap zimnej wylewki. Ta metoda pozwala na uzyskanie takiej samej wydajności arkuszy z kilograma wosku, jak w metodzie walcowania na zimno, jednak produkt różni się jakością.

Po pierwsze, występuje bardzo duża różnica w głębokości komórek, co może wpływać niekorzystnie na rozwój pszczół. Węza tego typu jest krucha i po jednym sezonie, może rozpadać się w rękach – aby rozpoznać, jaki proces zastosowano do stworzenia węzy, wystarczy wbić w nią palec. Jeśli węza była produkowana na zimno, otwór będzie takich samych rozmiarów, co palec, natomiast węza walcowana na gorąco, popęka i rozpadnie się na mniejsze części.

Z czego to wynika? Przede wszystkim z użytego procesu produkcji – wosk trafiający na walce ma wysoką temperaturę i błyskawicznie schładza się. Z tego powodu nie dochodzi do wytworzenia charakterystycznej struktury igiełkowatej, zapewniającej dużą wytrzymałość. Zamiast niej, w strukturze wosku dominują krótkie łańcuchy.

Dodatkowym minusem tej metody jest to, że wosk nie jest walcowany na zimno, a po prostu zastyga na grawerze, pokrywającym walec. Z tego powodu, nie dochodzi do pożądanego przemieszczenia się łańcuchów, zapewniającego wytrzymałość węzy. Pod względem technologicznym można porównać ten proces do odlewania szkła hartowanego, które ma tendencję do rozpadania się na niewielkie kawałki. Do jakich problemów dochodzi, jeśli zastosujemy taką węzę?

  1. Problemy z kruszeniem się węzy na ramkach. Powszechnym zjawiskiem jest deformowanie się ramki, na której znajduje się mocno naciągnięty drut. Węza produkowana tą metodą może wtedy popękać lub nawet się rozsypać.
  2. Trudny transport ramek – bardzo delikatna węza może wypaść z ramki pod wpływem niewielkich wstrząsów, do których dochodzi podczas przenoszenia ramki.
  3. Utrudnione wirowanie – ramka w czasie wirowania jest poddana działaniu siły odśrodkowej. Jeśli dojdzie do uszkodzenia jednego z plastrów węzy, prawdopodobnie rozerwą się także kolejne.
  4. Trudne przechowywanie ramek – właściwości fizyczne ramki pogarszają się jeszcze bardziej wtedy, gdy poddamy ją niskiej temperaturze. W zimie arkusze stają się bardzo kruche, co praktycznie uniemożliwia ich dalsze wykorzystanie.

Podział węzy ze względu na przeznaczenie, wynikający z wielkości komórek:

1) Węza pszczela standard

To węza, która jest najczęściej wykorzystywana przy hodowli rodzin pszczelich. Każda komórka w tej węzie ma 5.4 mm, co zapewnia, że rozwiną się w nich dość duże pszczoły. Pszczoły w naturze budują nieco mniejsze komórki, natomiast podanie im węzy o większych rozmiarach, pozwoliło na uzyskanie owadów o większych rozmiarach.

Większe pszczoły mogą produkować więcej miodu, dlatego też węza o takich rozmiarach jest dziś stosowana w większości uli. Okazuje się, że stosowanie węzy pszczelej standard ma także negatywne skutki, jakim jest rozwój pasożyta pszczół Varroa destructor. W większych komórkach panują lepsze warunki do rozwoju tego pasożyta.

W naturalnych plastrach pszczelich w środkowym rejonie znajdują się mniejsze komórki, natomiast na zewnątrz – nieco większe. Te ostatnie służą pszczołom do przechowywania pokarmu. To dlatego w naturze pasożyt występuje znacznie rzadziej. Można spodziewać się tego, że węza typu standard będzie z każdym rokiem stosowana coraz rzadziej – prawdopodobnie wyprze ją węza o mniejszych komórkach, która ma takie same rozmiary, jak komórki tworzone przez pszczoły w naturze.

2) Węza trutowa

Węza trutowa była przed laty stosowana wyłącznie po to, by uzyskać więcej trutni i zwiększyć różnorodność materiału genetycznego.

Pszczelarze znaleźli jeszcze jedno zastosowanie tej węzy, w której pojedyncza komórka ma średnicę 6,8 mm – można ją zastosować po to, by zmniejszyć ilość roztoczy Varroa destructor w ulu w sposób biotechniczny. Czerwie trutowe przyciąga pasożyty znacznie bardziej niż czerwie pszczoły robotnicy, ponieważ rozwija się ono znacznie dłużej. Samica pasożyta żerują na czerwiach trutowych znacznie chętniej, ponieważ daje im to większą szansę rozbudowy populacji, a w konsekwencji do atakowania pozostałych larw pszczół.

W węzie trutowej rozwija się czerwie trutowe, które należy zniszczyć zaraz po zasklepieniu się komórek, wraz z pasożytami będącymi na nich. W tym procesie bardzo ważny jest odpowiedni czas – zbyt późne usunięcie ramek (czyli w etapie, kiedy czerwie wygryzają się z komórki) sprawi, że pasożyty rozwiną się w jeszcze większym stopniu i opanują cały ul. Jeśli usuniemy ramki w odpowiednim momencie, znacznie zmniejszymy to ryzyko.

Są dwie główne metody zastosowania węzy trutowej – jako ramkę pełną lub jako ramkę sekcyjną.

Jeśli nie chcemy nadmiernie obciążać rodziny pszczelej, najlepszym rozwiązaniem jest zastosowanie ramki o dwóch lub trzech sekcjach. Na zwykłej ramce umieszcza się sekcje zawierające pasek węzy trutowej, uprzednio usuwając pasek węzy zasklepionej. W przypadku ramki dwusekcyjnej, sekcje należy usuwać po zasklepieniu czerwiu trutowego, do czego dochodzi co około 10 dni. Po tej czynności, wprawia się ponownie węzę. Jeśli stosujemy węzę trzysekcyjną, co 6 dni konieczne jest usunięcie najstarszej węzy przez jej wycięcie i następnie uzupełnienie jej za pomocą węzy trutowej.

Zastosowanie tych metod powinno zmniejszyć ilość pasożytów w ulu.

3) Węza pszczela mała

Różni się ona przede wszystkim rozmiarem komórek – każda z nich ma 4,9 mm, czyli tyle samo, co w środkowej części plastra w naturze w porze jesienno-wiosennej. Warroza to choroba pszczół, wywoływana przez pasożyta, który wybierał jak największe komórki, które pozwalały na zwiększenie szansy przetrwania gatunku. Mniejsze komórki sprawiają, że pszczoły mogą znacznie łatwiej ogrzać powierzchnię plastra w zimie jak i na wiosnę. Największe komórki w ulu są wykorzystywane tylko w lecie, gdy rodzina pszczela ma bardzo dużą ilość pokarmu.

Właśnie w największych komórkach dochodzi do największego rozwoju warrozy, a sposobem na zapobieganie tej chorobie, jest zmniejszenie rozmiarów komórek do tych, które występują w naturze. Ten rodzaj węzy często określa się mianem węzy proekologicznej.

W roku 2000 pszczelarze zaczęli wykorzystywać powszechnie węzę pszczelą mała, która prowadzi do zmniejszenia populacji pasożyta i poprawia bezpieczeństwo w pasiece. Pszczelarze cały czas szukają optymalnego rozwiązania, jeśli chodzi o rozmiar komórki w węzie. Wszystko wskazuje na to, że węza mała jest jednym z najlepszych rozwiązań. Czas pokaże, czy regularne stosowanie małej węzy doprowadzi do zmniejszenia ilości groźnych roztoczy, które atakują rodziny pszczele.

4) Węza pszczela pośrednia

To węza o rozmiarze komórki 5,1 mm, która stanowi rozwiązanie pośrednie, między węzą typu standard i małą. Niektórzy pszczelarze wykorzystują ją cały czas, inni zaś stosują ją tylko po to, by z czasem przejść na najmniejszą węzę.

Węza tego rozmiaru może w niektórych przypadkach prowadzić do stresu u pszczół, co objawia się między innymi niszczeniem jej przez owady. W niektórych pasiekach jest ona wykorzystywana przez cały czas, ponieważ wpływa korzystnie na stan pszczelej rodziny, jak i zabezpiecza przed warrozą.

Węza pszczela pośrednia ma taki sam rozmiar jak komórka budowana przez pszczoły w środku plastra w lecie. Doświadczeni hodowcy pszczół twierdzą, że taki rozmiar komórki węzy pszczelej będzie cieszył się coraz większą popularnością wśród pszczelarzy.

Przeczytaj również:

Cennik


Przerób wosku na węzę pszczelą:

6zł/kg 7zł/kg 8zł/kg
powyżej 500kg powyżej 100kg poniżej 100kg